Ôn cố tri tân

Bộ trưởng Ngoại giao lúc bấy giờ, ông Nguyễn Mạnh Cầm kể lại, đúng vào ngày ông lên đường bay sang Bangkok dự hội nghị AMM-27 để trả lời về việc tham gia ASEAN, Bộ Chính trị họp lần cuối, nhưng rồi có một thành viên không đồng ý việc Việt Nam gia nhập và kiên quyết bảo lưu ý kiến.

Một thứ trưởng bộ Ngoại giao phải bay vào TP.HCM gặp ông Võ Văn Kiệt, thành viên không tham dự cuộc họp nói trên. Sau khi nghe báo cáo ông Kiệt nói: "Điện ngay cho anh Cầm trả lời ASEAN là Việt Nam đồng ý".

Nhắc lại như thế không chỉ để vinh danh những người có tên và không tên làm nên quyết định lịch sử ấy. Ai cũng biết, ASEAN vốn là sản phẩm của chiến tranh lạnh và là một phần trong chiến lược kềm chế chủ nghĩa Cộng sản. Nhưng sau những thay đổi của thời kỳ hậu Xô Viết, nhất là sau sự "ngộ ra" của những vị lãnh đạo như ông Võ Văn Kiệt đối với thời cuộc, quyết định này lại trở nên cực kỳ hữu lý và đúng thời điểm!

Ảnh: Lê Anh Dũng

Có thể thấy thực tế không dễ dàng bị ràng buộc bởi các huyền thoại, dù những huyền thoại đó thiêng liêng như thế nào và ăn sâu đến đâu. "Rụt rè bỏ lỡ cơ hội này sẽ là thảm hoạ cho đất nước", cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt có lần đã nhắc nhở như thế.

Các mối đe doạ trong thời chiến tranh lạnh giờ đây bị chủ nghĩa khủng bố thay thế. Ngoài ra, còn có các quốc gia sở hữu những loại vũ khí huỷ diệt hàng loạt, những mâu thuẫn về biên giới, biển đảo mà đằng sau đó là cạnh tranh bất tận về năng lượng và tài nguyên, những xung đột triền miên, dai dẳng về sắc tộc và tôn giáo.

Cùng với tất cả hiểm hoạ nói trên, Đông Nam Á hiện nay đang phải đối mặt với nguy cơ đụng đầu giữa Mỹ là chủ soái thế giới và Trung Quốc là bá chủ địa phương mà sức mạnh cả "cứng" lẫn "mềm" ngày càng gia tăng và sự tin tưởng vào giá trị riêng của mình chưa có dấu hiệu gì giảm sút, từ cả hai phía.

Bàn đạp, giá đỡ và nguồn sức mạnh

Qua tuyên bố của ngoại trưởng Mỹ tại ARF-17 vừa qua, và sự phản pháo ngay lập tức của ngoại trưởng Trung Quốc trong những ngày này xung quanh giải pháp đối với các tranh chấp ở Biển Đông cho thấy tình hình đang nóng lên. Cộng thêm các cuộc tập trận đã và sẽ tiến hành từ cả hai phía, cục diện an ninh Đông Nam Á đang đứng trước nhiều thách thức.

Ðụng độ hay không đụng độ giữa hai thế lực này còn là câu chuyện của tương lai. Trước mắt hiện nay, thử thách lớn nhất của ngoại giao Mỹ và đương nhiên cũng là trắc nghiệm lớn nhất đối với ngoại giao Trung Quốc là làm thế nào hai nước vừa hợp tác, vừa cạnh tranh nhau trong khuôn khổ kiểm soát được.

Tìm mọi cách né tránh không trở thành quân bài trong ván bài lớn này giữa hai đại cường lại là câu chuyện của ngoại giao ASEAN. Trong quá trình trưởng thành, ASEAN tích luỹ được khá nhiều kinh nghiệm trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến ổn định, an ninh và phát triển của mình và ngăn chặn không để Đông Nam Á trở thành đấu trường, đối tượng tranh chấp và xung đột giữa các nước lớn như trong thời kỳ chiến tranh lạnh.

Chia sẻ những kinh nghiệm đó của ASEAN cho Việt Nam là yêu cầu khách quan và có ý nghĩa chiến lược đối với cả ASEAN lẫn Việt Nam. Ví dụ giải quyết bài toán nhu cầu xác định Mỹ góp phần bảo đảm an ninh cũng quan trọng như nhu cầu giao hảo mọi mặt với Trung Quốc là một đề tài "nóng" hiện nay.

ASEAN thực tế có thể là bàn đạp để Việt Nam triển khai chính sách khu vực năng động, rộng mở. Nếu không phải là một thành viên trách nhiệm và hữu ích, Việt Nam làm sao có thể thay mặt cho hiệp hội trình bày những quan điểm của khu vực về các vấn đề thời sự của chính trị và kinh tế thế giới tại các diễn đàn liên quan cấp toàn cầu?

ASEAN cũng có thể là giá đỡ cho Việt Nam khi nghị trình các vấn đề an ninh cấp vùng, nhất là vấn đề Biển Đông trong quan hệ giữa ASEAN và Trung Quốc, đè quá nặng trên vai Việt Nam. Muốn thế Việt Nam cùng ASEAN phải hết sức nhuần nhuyễn và uyển chuyển trong việc lồng ghép giữa song phương và đa phương trong quan hệ với các đối tác chủ chốt như Trung Quốc, Mỹ, Nhật, Ấn Độ, Nga và Liên minh châu Âu.

Cuối cùng là ý chí tự lập, tự cường, gần như là một căn cước nổi tiếng của ASEAN, sẽ hoà quyện với chân lý "không có gì quý hơn độc lập tự do" của Việt Nam tạo nên nguồn sức mạnh thời đại để chúng ta cùng nương vào, tiến theo trào lưu chủ đạo trong việc hình thành các phối trí hợp tác giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài.

Theo SGTT